Tuần này tôi xem một video dài mười lăm phút của anh Vũ Thanh Tuấn — Nghề Đầu Tư, nói về thiên thời địa lợi nhân hòa. Có một câu trong đó làm tôi ngồi im khá lâu:
Đạo của trời là lùi, chứ không phải tiến.
Câu ấy không mới — nó là chương 77 của Đạo Đức Kinh, lấy chỗ thừa bù chỗ thiếu. Nhưng nghe nó vào đúng lúc tôi đang loay hoay với một chuyện rất thực tế thì nó chạm khác hẳn. Bài này là chỗ tôi ngồi lại với nó: chỗ tôi thấy nó đúng, chỗ tôi thấy nó sai, và cái tôi thật sự đổi trong cách làm.
Cái bẫy mà người bán hàng giỏi nào cũng gặp
Nếu bạn bán hàng giỏi, chắc chắn đã có người bảo bạn: phải xây thương hiệu cá nhân đi. Quay clip đi. Xuất hiện đi. Kể chuyện đời mình đi.
Và chắc bạn cũng đã thấy cái phần khiến mình chùn: muốn được chú ý thì hình như phải diễn. Phải khoe. Phải sống một đời trông đẹp hơn đời thật. Nhiều người bán hàng rất giỏi mà không bao giờ bước ra, không phải vì họ ngại ống kính — mà vì họ không muốn thành diễn viên bất đắc dĩ để đổi lấy vài nghìn người theo dõi.
Đó chính là chỗ câu "đạo của trời là lùi" cắt vào. Nếu quy luật là trời lấy chỗ thừa, thì mọi hành vi khoe khoang đều là tự khai báo mình đang thừa — và tự dựng bia cho người khác bắn. Nghe rất hợp lý. Và nếu đúng như vậy thì đơn giản: đừng hiện ra, đừng xây thương hiệu gì cả, cứ âm thầm mà làm.
Tôi đã tin như thế khoảng một ngày. Rồi tôi đi đếm lại.
Chỗ tôi nghĩ lập luận đó yếu
Cách người ta chứng minh "khoe là mất" thường là kể ra một loạt nhân vật nổi tiếng từng khoe nhà, khoe xe, khoe tiền — rồi sau đó gặp rắc rối. Danh sách ấy ai cũng nhớ được vài cái tên.
Nhưng đó là chọn mẫu. Chúng ta chỉ đếm những người khoe rồi ngã, vì họ ồn ào nên ta nhớ. Ta không đếm những người khoe rồi vẫn yên, cũng không đếm những người kín tiếng cả đời mà vẫn phá sản. Một quy luật chỉ được kiểm bằng những ca nó đúng thì không phải quy luật, nó là một câu chuyện hay.
Và tôi nghĩ có một cơ chế trần thế hơn, không cần tới đạo trời, giải thích được gần hết những ca đó: sự chú ý kéo theo sự soi xét. Khoe tài sản thì cơ quan quản lý nhìn vào, báo chí nhìn vào, đám đông nhìn vào — và cái gì lệch thì lộ. Ai làm ăn sạch thì bị soi cũng không sao. Ai không sạch thì sự chú ý chính là thứ giết mình.
Điều thú vị là hai cách giải thích dẫn tới cùng một lời khuyên. Dù bạn tin vào đạo trời hay tin vào camera và dữ liệu, kết luận vẫn là: đừng khoe của. Nên tôi giữ lời khuyên, và bỏ phần siêu hình đi.
Chỗ tôi nghĩ nó rất đúng — và nó nói về một thứ khác
Sau khi bóc phần chọn mẫu ra, còn lại một cái lõi mà tôi thấy đúng đến mức khó chịu. Nó là thế này:
Âm và dương ở đây không đo bạn hiện ra bao nhiêu. Nó đo dòng chảy đi về hướng nào.
Bạn thử để ý những ví dụ hay được kể: penthouse, biệt thự, xe, đám cưới, con số trong tài khoản. Không có một ví dụ nào là người bị trừng phạt vì chia sẻ nghề của mình. Toàn bộ là khoe của. Không cái nào là cho đi việc.
Mà theo đúng cái logic lấy chỗ thừa bù chỗ thiếu: khoe tài sản là tự nói với thiên hạ rằng tôi đang thừa. Còn cho đi cách làm, cho đi bài học đã trả giá, nói ra chỗ mình đang tắc — đó là tự đặt mình ở phía thiếu. Hai hành vi ngược nhau hoàn toàn, dù cả hai đều diễn ra công khai.
Và cái thật sự đốt người ta không phải sự hiện diện
Đây là phần tôi nghĩ ít người tách ra được, và nó là phần quan trọng nhất với một người bán hàng giỏi.
Cái bào mòn bạn không phải việc nhiều người biết bạn. Nó là tính khả dụng vô hạn: ai nhắn cũng trả lời, ai rủ cũng đi, ai kéo vào việc cũng nhận, tranh cho bằng được trong mọi cuộc tranh luận, có mặt ở mọi chỗ. Đó mới là thứ bào mòn sức của mình — và nó không liên quan gì tới việc bạn có làm video hay không.
Nhận ra chỗ đó thì mọi thứ mở ra: hiện diện cao, khả dụng thấp. Truyền thông là hình thức hiện diện duy nhất tách được hai thứ đó ra. Người viết sách, người làm phim — ai cũng biết mặt, gần như không ai chạm tới được. Đó là dạng "âm" của sự nổi tiếng, và nó là thứ bạn có thể xây mà không phải diễn ngày nào.
Vậy tôi đổi cái gì
Ba luật, tôi tự đặt cho mình sau khi ngồi với câu đó:
Một: khoe VIỆC, không khoe CỦA. Màn hình hệ thống, cách làm, lỗi đã trả giá, con số của cỗ máy — cho xem hết. Nhà, xe, thu nhập cá nhân, lãi bỏ túi — không bao giờ. Ranh giới này rất rõ và rất dễ tự kiểm.
Hai: nói cái đang thiếu, đừng nói cái đã đủ. Tôi thấy phần lớn nội dung kinh doanh trên mạng là kể thành tích. Nó dễ viết, và nó không giúp được ai. Nói ra chỗ mình đang tắc thì khó hơn nhiều, nhưng đó là thứ duy nhất người đọc mang về dùng được — và nó cũng là thứ kéo đúng người tới.
Ba: cửa vào phải hẹp. Xuất bản theo lô, không sống trong phần bình luận, không đi mọi cuộc hẹn. Mở vùng phủ mà không mở cửa vào đời mình.
Đó là lý do cái blog này tồn tại
Tôi không viết ở đây để chứng minh mình đã làm được. Tôi viết để ghi lại một mô hình đang chạy — gồm cả chỗ nó đang kẹt, và hiện nó đang kẹt thật.
Nếu bạn là người bán hàng giỏi và đang ngại cái phần "phải diễn" của thương hiệu cá nhân, thì tôi nghĩ tin tốt là: bạn không phải diễn. Bạn chỉ cần cho người ta xem bạn làm việc — kể cả hôm việc đó không chạy.
Ý tưởng gốc trong bài lấy từ video "Thiên thời địa lợi nhân hòa" của anh Vũ Thanh Tuấn – Nghề Đầu Tư. Phần diễn giải, phần phản biện và ba luật ở trên là của tôi, anh ấy không chịu trách nhiệm cho chúng.